Ngoài trà lá thì có cả một nhóm đồ uống hãm từ hoa, lá, củ và vỏ quả. Người Việt vốn quen nhóm này: nước gừng, nước sả, nước lá vối, trà hoa cúc. Chúng dễ làm, phần lớn nguyên liệu có sẵn trong bếp hoặc ngoài vườn, và chúng không có chất kích thích như trà lá nên uống được buổi tối.
Một lưu ý đặt ngay từ đầu vì nó quan trọng: bài này nói về chúng như đồ uống, không nói về công dụng chữa bệnh. Nhiều loại có truyền thống dùng lâu đời, nhưng dùng để chữa gì thì đó là câu hỏi cho bác sĩ chứ không phải cho một bài viết về bếp.
Những thứ quen thuộc hãm được
Gừng là thứ dễ nhất và sẵn nhất. Vài lát gừng tươi đập dập, chan nước sôi, hãm năm phút. Thêm chút đường thốt nốt nếu thích.
Gừng nướng sơ rồi hãm thì thơm sâu hơn. Nướng cho sém vỏ rồi đập dập.
Sả hãm cho mùi sắc và tươi. Vài khúc sả đập dập. Rất hợp trời nóng, để nguội uống cũng ngon.
Gừng với sả là cặp quen. Hãm chung, thêm chút chanh.
Lá dứa cho mùi thơm ngọt. Vài lá cuộn lại, chan nước sôi. Nước có màu xanh nhạt và mùi rất dễ chịu.
Vỏ quýt khô hãm được và thơm. Tự phơi thì gần như miễn phí. Hãm một mẩu nhỏ.
Hoa cúc khô là loại phổ biến nhất trong nhóm hoa. Nhẹ, hơi ngọt. Dễ mua ở tiệm thuốc bắc và tiệm đồ khô.
Hoa nhài khô cũng hãm riêng được. Không nhất thiết phải ướp vào trà.
Lá vối là thức uống quen của nhiều vùng. Nấu hoặc hãm, uống nóng hoặc nguội.
Lá bạc hà và lá tía tô hãm được. Dùng lá tươi, hãm ngắn.
Trần bì, cam thảo, táo đỏ, kỷ tử. Nhóm này bán ở tiệm thuốc bắc và thường được hãm chung.
Nhưng nhóm thuốc bắc thì nên hỏi trước khi dùng thường xuyên. Nhất là nếu bạn đang dùng thuốc hoặc có bệnh nền.
Bắt đầu bằng ba thứ có sẵn trong bếp. Gừng, sả, vỏ quýt. Không cần mua gì.
Thử một thứ một lần rồi mới phối. Để biết mình thích mùi nào.
Cách hãm và cách phơi
Thảo mộc dùng nước sôi, khác trà lá. Chúng không chát nên nhiệt cao không sao.
Hãm lâu hơn trà lá. Năm tới mười phút. Có loại hãm mười lăm phút mới ra hết.
Củ và vỏ thì nên nấu thay vì hãm. Gừng, sả, vỏ quýt. Đun nhỏ lửa mười phút cho ra hết.
Hoa và lá mỏng thì hãm, đừng nấu. Nấu làm chúng nát và nước đục.
Đập dập củ và sả trước khi hãm. Để nguyên thì gần như không ra gì.
Vò lá trước khi hãm. Cùng lý do.
Đậy nắp khi hãm. Nhiều thứ trong nhóm này có tinh dầu và nó bay theo hơi.
Phơi hoa lá thì phơi trong bóng râm. Nắng gắt làm mất màu và mất mùi.
Phơi tới khi giòn hẳn. Còn ẩm là mốc trong hộp.
Cất hộp kín có gói hút ẩm. Khí hậu Việt Nam thì đây là bắt buộc.
Kiểm hộp mỗi vài tuần. Mốc thì bỏ cả hộp.
Vỏ quýt tự phơi là thứ dễ nhất để bắt đầu. Vỏ quýt sạch, phơi vài ngày, cất lọ.
Rửa sạch hoa lá trước khi phơi. Và để ráo hẳn.
Nguyên liệu tươi thì dùng ngay, đừng trữ. Lá bạc hà, lá tía tô. Hái lúc cần.
Phối và uống theo lúc
Gừng với đường thốt nốt cho buổi sáng lạnh. Ấm và dễ chịu.
Sả với chanh cho buổi trưa nóng. Để nguội hoặc thêm đá.
Hoa cúc cho buổi tối. Nhẹ và không có chất kích thích.
Lá dứa với gừng cho buổi chiều. Thơm và dịu.
Vỏ quýt với gừng cho mùa lạnh. Ấm và có hậu đắng dịu.
Táo đỏ với kỷ tử thì ngọt tự nhiên. Không cần thêm đường.
Bạc hà cho sau bữa ăn nhiều dầu. Nhiều người thấy dễ chịu.
Đừng phối quá ba thứ. Nhiều quá thì không thứ nào rõ và nước thành lộn xộn.
Đường thì cho ít hoặc không cho. Phần lớn thảo mộc ngon hơn khi không ngọt.
Mật ong thì cho sau khi nước nguội bớt. Người thuần chay thì dùng siro hoặc đường thốt nốt.
Một lát chanh làm nhiều loại tỉnh hẳn. Thả vào lúc uống chứ đừng hãm chung.
Hãm một bình lớn để nguội uống cả ngày. Rất tiện và cũng là cách nhiều nhà làm.
Nước hãm để nguội thì dùng trong ngày. Cất ngăn mát và đừng để quá một ngày.
Nước hãm để ngoài trời nóng thì chua nhanh. Ngửi trước khi uống.
Những điều cần lưu ý
Đây là đồ uống, không phải thuốc. Bài này nói về vị và cách làm, không nói về công dụng chữa bệnh.
Nhiều loại có truyền thống dùng lâu đời. Nhưng truyền thống không thay được lời khuyên y tế cho trường hợp cụ thể của bạn.
Nếu bạn đang dùng thuốc thì hỏi bác sĩ trước. Một số thảo mộc ảnh hưởng tới cách thuốc hoạt động. Đây là điều thật và không hiếm.
Người mang thai hoặc đang cho con bú thì hỏi bác sĩ. Nhiều loại thảo mộc không được khuyên dùng trong giai đoạn này.
Người có bệnh nền thì hỏi bác sĩ. Nhất là bệnh gan, thận, tim mạch, hoặc đang theo dõi huyết áp.
Trẻ nhỏ thì hỏi bác sĩ nhi. Chế độ của trẻ khác người lớn rất nhiều.
Đừng dùng liều cao hoặc dùng liên tục dài ngày. Uống một ly trà hoa cúc khác với uống rất đậm mỗi ngày hàng tháng.
Đừng tự dùng thảo mộc để thay thuốc. Đây là điều quan trọng nhất trong mục này.
Đừng dùng cây cỏ mà mình không nhận mặt chắc chắn. Có cây trông giống nhau mà khác hẳn. Nếu không chắc thì đừng hái.
Mua ở chỗ rõ nguồn. Nhất là với nhóm thuốc bắc.
Ngưng dùng nếu thấy khó chịu. Và đi khám nếu triệu chứng rõ hoặc kéo dài.
Không tin những lời quảng cáo về công dụng thần kỳ. Chúng có rất nhiều trên mạng và phần lớn không có cơ sở.
Uống vì thấy ngon và dễ chịu là lý do đủ. Không cần lý do nào khác.
Nếu bạn quan tâm tới công dụng thì hỏi người có chuyên môn. Bác sĩ hoặc lương y có bằng cấp. Không phải một bài viết về bếp.
Trồng vài thứ ở nhà
Bạc hà rất dễ trồng. Một nhánh cắm vào đất ẩm là ra rễ. Nó mọc rất khỏe.
Trồng bạc hà trong chậu riêng. Nó lan và lấn cây khác.
Sả cũng rất dễ. Cắm một tép có gốc vào đất. Vài tháng là có bụi.
Gừng trồng được từ củ có mầm. Vùi vào đất ẩm, để chỗ có bóng.
Lá dứa trồng dễ và ít sâu bệnh. Một bụi cho lá quanh năm.
Tía tô và kinh giới gieo hạt dễ. Chúng cũng tự rụng hạt và mọc lại.
Chanh trồng chậu được nếu có nắng. Lá chanh dùng được cả cho nấu ăn.
Chậu ở ban công là đủ. Không cần vườn.
Hái lúc cần thì tươi nhất. Đây là lợi thế lớn nhất của việc trồng.
Và nó giải quyết vấn đề rau thơm mua về bị bỏ. Nhóm hay bị bỏ nhất trong tủ lạnh.
Trồng thứ mình dùng thường xuyên. Đừng trồng thứ lạ rồi không dùng tới.
Bắt đầu bằng một chậu bạc hà và một bụi sả. Hai thứ dễ nhất và dùng nhiều nhất.
Không cần chăm nhiều. Tưới đủ và để nắng. Phần lớn cây trong danh sách này rất khỏe.
Trẻ nhỏ thường thích tham gia việc này. Và trẻ hái rau mình trồng thì cũng dễ ăn rau hơn.
