Đứng trước quầy trà thì rất dễ rối: trà mạn, trà xanh, trà ô long, trà shan tuyết, trà ướp sen, trà ướp nhài. Nghe như nhiều loại cây khác nhau, trong khi thực ra gần như tất cả đều từ cùng một loài cây, chỉ khác cách xử lý lá sau khi hái.
Hiểu điều đó thì việc chọn dễ hẳn: bạn không chọn giữa các loại cây mà chọn giữa các mức xử lý, và mỗi mức cho một hướng vị. Bài này đi qua các mức đó, rồi tới phần thực tế là chọn và thử khi mua.
Cùng một cây, khác cách làm
Gần như mọi loại trà đều từ cùng một loài cây. Khác biệt nằm ở việc lá được xử lý thế nào sau khi hái.
Mức xử lý ít nhất cho trà xanh. Lá hái xong được làm nóng nhanh để giữ màu xanh. Vị tươi, chát nhẹ, hậu ngọt.
Trà mạn là cách gọi quen của người Việt cho trà xanh khô. Loại uống hằng ngày ở phần lớn nhà.
Mức xử lý vừa cho trà ô long. Lá được để đổi màu một phần. Vị dịu hơn trà xanh, thơm hơn, ít chát.
Trà ô long dễ uống với người mới. Đây là loại tôi hay gợi ý cho người thấy trà xanh chát.
Mức xử lý nhiều nhất cho trà đen. Lá đổi màu hoàn toàn. Vị đậm, màu nước đỏ nâu, ít chát hơn trà xanh pha sai.
Người Việt quen gọi trà đen là hồng trà. Theo màu nước.
Trà trắng là loại xử lý ít nhất và nhẹ nhất. Chỉ làm héo và sấy. Hiếm hơn và đắt hơn.
Trà phổ nhĩ là loại lên men theo thời gian. Vị đất, đậm, và khác hẳn các loại trên.
Trà ướp hương là trà nền cộng hoa. Sen, nhài, ngâu, sói. Nền thường là trà xanh.
Chất lượng trà ướp phụ thuộc cả nền lẫn hương. Trà nền dở ướp hoa thơm vẫn là trà dở.
Biết năm loại chính là đủ để chọn. Xanh, ô long, đen, ướp hương, phổ nhĩ.
Mỗi loại một hướng, không loại nào hơn loại nào. Chọn theo lúc uống và theo khẩu vị.
Thử vài loại rồi mới quyết. Mua gói nhỏ nhất của mỗi loại.
Trà theo vùng ở Việt Nam
Thái Nguyên là vùng trà quen nhất với người Việt. Trà xanh, lá nhỏ, vị chát rõ và hậu ngọt. Đây là vị mà nhiều người coi là vị trà chuẩn.
Trà shan tuyết mọc ở vùng núi cao phía bắc. Cây cổ thụ, búp có lông trắng. Vị dịu hơn và hậu sâu hơn.
Hà Giang, Yên Bái, Sơn La là các vùng trà shan tuyết. Mỗi vùng một vị hơi khác.
Trà shan tuyết thường đắt hơn. Vì cây cổ thụ và hái thủ công.
Lâm Đồng và Bảo Lộc là vùng trà ô long chính. Khí hậu cao nguyên hợp loại này.
Trà ướp sen Hà Nội là loại nổi tiếng nhất. Và cũng là loại đắt nhất trong nhóm trà ướp.
Trà ướp nhài thì phổ biến và rẻ hơn nhiều. Và cũng rất dễ uống.
Trà tươi lá to là loại uống hằng ngày ở nhiều vùng. Nấu bằng lá tươi, không sấy. Vị khác hẳn trà khô.
Trà tươi nấu thì uống trong ngày. Nó không giữ được như trà khô.
Mỗi vùng có cách uống riêng. Không có cách nào đúng hơn.
Trà vùng cao thường ít can thiệp hơn. Nhưng cũng khó kiểm chứng nguồn hơn.
Mua ở chỗ nói rõ nguồn. Và ở chỗ cho thử.
Giá chênh rất nhiều giữa các loại. Từ vài chục nghìn tới vài triệu một cân.
Trà trung bình pha đúng ngon hơn trà đắt pha sai. Đây là điều đáng nhớ nhất khi mới bắt đầu.
Chọn và thử khi mua
Mua ở chỗ cho thử. Đây là điều kiện quan trọng nhất. Trà không thử thì không biết.
Nhìn lá khô trước. Lá nguyên, đều, không vụn nát. Vụn nhiều là trà kém hoặc để lâu.
Màu lá phải tươi. Trà xanh xỉn màu là để lâu. Trà đen thì màu nâu đen đều.
Ngửi lá khô. Phải có mùi rõ. Trà cũ thì gần như không mùi.
Mùi mốc hoặc mùi ẩm thì bỏ qua. Đây là dấu hiệu dứt khoát.
Bóp thử một nhúm. Trà khô tốt thì giòn và gãy. Trà ẩm thì dai và không gãy.
Thử pha một ấm nếu được. Nhìn nước, ngửi, rồi mới nếm.
Nước trà phải trong. Đục là dấu hiệu trà vụn hoặc trà kém.
Nếm và chú ý tới hậu vị. Trà tốt thì sau khi nuốt còn ngọt ở cổ. Đây là dấu hiệu đáng tin nhất.
Chát mà không có hậu ngọt thì là trà kém. Hoặc pha sai. Hỏi người bán pha lại đúng cách.
Xem lá sau khi pha. Lá nở đều và còn nguyên hình là dấu hiệu tốt.
Mua gói nhỏ ở lần đầu. Một lạng là đủ để biết mình có thích không.
Ghi lại loại nào mình thích. Tên, vùng, chỗ mua, giá.
Đừng mua theo giá. Đắt không có nghĩa là hợp khẩu vị bạn.
Chọn loại theo lúc uống
Buổi sáng thì trà xanh hoặc trà đen. Chúng tỉnh táo hơn.
Buổi chiều thì trà ô long hoặc trà ướp hương. Dịu hơn và dễ chịu hơn.
Buổi tối thì trà thảo mộc không có chất kích thích. Bài về trà thảo mộc trong danh mục này nói kỹ hơn.
Sau bữa ăn nhiều dầu thì trà xanh hoặc phổ nhĩ. Nhiều người thấy chúng hợp lúc đó.
Khi tiếp khách thì trà ô long hoặc trà ướp hương. Dễ uống với người chưa quen trà đậm.
Khi ngồi một mình lâu thì trà hãm được nhiều lần. Trà lá tốt hãm bốn năm lần.
Khi làm việc thì trà pha đơn giản. Một ấm lớn hoặc một ly, không cần nghi thức.
Mùa nóng thì trà pha loãng hoặc để nguội. Trà xanh để nguội uống rất dễ chịu.
Mùa lạnh thì trà đậm và nóng. Trà đen hoặc phổ nhĩ.
Có hai loại trong nhà là đủ. Một loại hằng ngày và một loại cho dịp khác.
Đừng mua nhiều loại cùng lúc. Chúng nhạt trước khi dùng hết.
Trà hợp với bạn là trà bạn uống thường xuyên. Không phải trà được khen nhiều nhất.
Về lượng trà uống trong ngày thì tùy người. Trà có chất kích thích. Nếu bạn nhạy với nó, đang mang thai, hoặc đang dùng thuốc thì nên hỏi bác sĩ. Bài cuối danh mục này nói kỹ hơn.
Bắt đầu bằng một loại và pha đúng. Rồi mở rộng dần. Đây là cách vào trà nhẹ nhàng nhất.
Những hiểu nhầm thường gặp
Trà đen và trà xanh là hai loại cây khác nhau. Không. Cùng một loài cây, khác cách xử lý lá.
Trà càng đắt càng ngon. Ngon là chuyện khẩu vị. Trà trung bình pha đúng ngon hơn trà đắt pha sai.
Trà phải pha bằng nước sôi. Trà xanh thì không. Đây là hiểu nhầm gây hỏng nhiều ấm trà nhất.
Hãm lâu thì trà đậm hơn và ngon hơn. Hãm lâu thì chát, không phải đậm. Muốn đậm thì cho nhiều trà hơn.
Nước trà đục là trà đậm. Đục là dấu hiệu trà vụn hoặc kém.
Trà để lâu vẫn dùng được vì nó khô. Nó không hỏng nhưng mất mùi. Và trà ẩm thì mốc được.
Phải có bộ ấm đẹp mới uống trà được. Một cái ly và một cái rây là đủ.
Uống trà phải theo nghi thức. Có người thích nghi thức, có người chỉ muốn một ly trà. Cả hai đều ổn.
Trà càng nhiều lá càng ngon. Quá nhiều thì chát. Tỉ lệ là một biến số cần chỉnh.
Trà ướp hương là trà kém được ướp cho thơm. Có loại như vậy nhưng cũng có trà ướp làm từ nền tốt. Thử là biết.
Trà nào cũng uống được buổi tối. Trà lá có chất kích thích. Buổi tối thì trà thảo mộc hợp hơn.
Trà giúp chữa bệnh này bệnh kia. Đây là chỗ nên cẩn thận. Trà là đồ uống, và mọi vấn đề sức khỏe thì nên hỏi bác sĩ.
Phải biết nhiều mới uống trà được. Không. Một loại trà và một cách pha đúng là đủ để bắt đầu và đủ để đi rất lâu.
Uống trà là chuyện của người lớn tuổi. Nó chỉ là một thức uống. Ai thích thì uống.
