Ngoài rằm, giỗ và Tết thì trong năm còn nhiều dịp khác: đầy tháng cho cháu, tân gia, khai trương, sinh nhật người lớn tuổi, mừng thọ. Nhà ăn chay thì làm mâm chay cho những dịp này, và câu hỏi đầu tiên thường là nên làm mâm cỗ hay chỉ cần bữa nhẹ.
Câu trả lời phụ thuộc vào dịp và vào số khách, và chọn sai kiểu thì vất vả mà vẫn không hợp. Bài này phân loại các dịp theo kiểu mâm hợp với chúng, rồi nói phần tổ chức cho từng kiểu.
Ba kiểu mâm cho các dịp khác nhau
Kiểu một: mâm cỗ ngồi bàn. Sáu tám món, mọi người ngồi ăn cùng lúc. Hợp dịp trang trọng và số khách vừa phải.
Mâm cỗ hợp với giỗ, mừng thọ, và dịp có người lớn tuổi. Nó trang trọng và có nghi thức rõ.
Mâm cỗ cần chỗ ngồi đủ cho mọi người cùng lúc. Đây là giới hạn chính. Trên hai mươi người thì khó.
Kiểu hai: tiệc nhẹ đứng hoặc ngồi tự do. Nhiều món nhỏ, khách tự lấy, ra vào tự nhiên.
Tiệc nhẹ hợp tân gia, khai trương, sinh nhật, đầy tháng. Khách tới nhiều lượt và không cùng giờ.
Tiệc nhẹ dễ tổ chức hơn nhiều. Không cần chỗ ngồi đủ, không cần dọn cùng lúc, và người nấu không bị khóa vào giờ ăn.
Kiểu ba: bữa cơm thường mở rộng. Bốn năm món, chỉ gia đình và vài người thân.
Kiểu ba hợp những dịp riêng tư. Sinh nhật trong nhà, kỷ niệm, ngày về của người đi xa.
Chọn kiểu trước khi chọn món. Đây là quyết định quan trọng nhất và nó quyết định mọi thứ sau đó.
Số khách và cách khách tới quyết định kiểu. Tới cùng giờ thì mâm cỗ, tới rải rác thì tiệc nhẹ.
Đừng làm mâm cỗ cho tiệc mà khách tới rải rác. Mâm dọn ra nguội và người nấu phải dọn lại nhiều lượt.
Đừng làm tiệc nhẹ cho dịp cần trang trọng. Người lớn tuổi thường mong một mâm ngồi bàn.
Hỏi người trong nhà nếu không chắc. Nhất là với dịp có người lớn tuổi.
Chọn đúng kiểu thì công sức giảm một nửa. Đây là điều đáng nhớ nhất trong bài.
Tiệc nhẹ chay
Món cầm tay là trục chính. Nem chay, chả giò, bánh bao nhỏ, gỏi cuốn, khoai chiên.
Gỏi cuốn là món hợp nhất. Làm trước được, ăn nguội được, và ai cũng ăn được.
Nem rán thì rán gần giờ. Hoặc rán làm nhiều đợt trong buổi.
Bánh mì nhỏ kẹp nhân chay. Làm trước một tiếng, cắt đôi, xếp khay.
Đĩa rau củ que với sốt chấm. Rất rẻ, nhìn đẹp, và là món nhẹ giữa các món chiên.
Xôi cắt miếng hoặc xôi nắm. Phần tinh bột cầm tay được.
Salad hoặc nộm trong tô lớn. Trộn gần giờ. Đây là món tươi của bàn.
Một món nóng trong nồi giữ nhiệt. Cà ri chay, món hầm, hoặc bún. Nó làm bàn tiệc không chỉ toàn đồ nguội.
Bánh ngọt hoặc chè ở cuối bàn. Chè để ly nhỏ thì tiện hơn múc tại chỗ.
Nước uống để một góc riêng. Tránh chỗ lấy đồ ăn để không tắc.
Bày lại bàn vài lần trong buổi. Tiếp thêm món và dọn đĩa trống. Bàn gọn thì khách tới sau thấy thoải mái.
Chuẩn bị nhiều đĩa nhỏ và khăn giấy. Đây là thứ hay thiếu nhất ở tiệc đứng.
Đồ ăn để ngoài lâu trong trời nóng thì thay đợt. Đừng để một khay từ đầu tới cuối buổi. Chia làm hai ba đợt và cất phần chưa bày.
Người nấu cũng đi lại nói chuyện được. Đây là lợi thế lớn nhất của tiệc nhẹ.
Tổ chức khi đông khách
Đếm khách trước và tính theo con số đó. Hỏi trước vài ngày. Đừng đoán.
Cộng thêm mười phần trăm, không cộng thêm gấp rưỡi. Tiệc thừa rồi bỏ là chuyện rất hay xảy ra.
Chọn món làm trước được càng nhiều càng tốt. Ngày tiệc chỉ nên còn ba bốn việc.
Đặt mua một phần nếu quá tải. Bánh, giò chay, chả chay, thậm chí cả một hai món. Bình thường.
Thuê hoặc mượn bát đĩa nếu thiếu. Đừng dùng đồ dùng một lần nếu tránh được, nhưng cũng đừng để thiếu bát.
Chuẩn bị chỗ để đồ bẩn. Một chậu hoặc một góc bếp. Nếu không thì bát bẩn nằm khắp nhà.
Phân công người rửa dọn từ trước. Đừng để tới lúc khách về mới nghĩ tới.
Chuẩn bị hộp cho khách mang về. Và chia ngay khi khách còn ở đó.
Có một người phụ trách tiếp đồ ăn. Để chủ nhà được nói chuyện với khách.
Nói rõ món nào có hạt và món nào có hành tỏi. Một tấm giấy nhỏ đặt cạnh đĩa cũng được, nhất là khi đông khách.
Chuẩn bị vài món cho trẻ nhỏ. Món mềm, nhạt, không cay. Và cắt nhỏ để tránh nguy cơ hóc.
Để đồ nóng xa tầm trẻ nhỏ. Nồi giữ nhiệt và ấm nước. Đây là lưu ý an toàn ở tiệc đông người.
Giữ lối đi thông thoáng. Bàn tiệc đặt chỗ mọi người vòng quanh được.
Kết thúc đúng lúc. Dọn dần bàn khi tiệc đã vãn là tín hiệu tự nhiên.
Món mang đi và món gửi
Nhiều dịp thì bạn là người mang món tới chứ không phải chủ nhà. Chọn món mang đi có luật riêng.
Chọn món giữ được ở nhiệt độ phòng vài tiếng. Xôi, món kho, giò chay, bánh. Không chọn món có nước cốt dừa.
Không mang món phải ăn nóng. Trừ khi đi rất gần và có nồi giữ nhiệt.
Không mang món nộm hoặc gỏi trộn sẵn. Nó ra nước. Mang riêng phần rau và phần nước trộn.
Món chiên thì mang đi được nếu ăn trong một hai tiếng. Để rời trên khay có lót giấy, đừng xếp chồng.
Dùng hộp kín và khay có nắp. Và bọc thêm túi nếu đi xe máy.
Để món trong túi giữ nhiệt nếu đi xa. Nhất là trời nóng.
Nói rõ thành phần khi đưa. Nhất là món có hạt và món có hành tỏi.
Nói món đó nên ăn trong bao lâu. Người nhận thường không biết bạn nấu từ lúc nào.
Mang lượng vừa phải. Mang quá nhiều thì chủ nhà lúng túng vì đã chuẩn bị đủ.
Hỏi chủ nhà trước xem cần món gì. Tránh việc năm người cùng mang xôi.
Đừng mang món cần nấu lại tại chỗ. Bếp nhà người ta đang bận.
Nhận lại hộp của mình khi về. Hoặc nói rõ là không cần trả.
Món mang đi đơn giản mà làm tử tế là đủ. Không cần cầu kỳ. Một hộp xôi ngon hơn một khay món lạ mà nguội.
Giữ dịp nhỏ cho nó nhỏ
Không phải dịp nào cũng cần mâm cỗ. Nhiều dịp chỉ cần một bữa cơm thường mở rộng.
Hỏi người trong cuộc muốn gì. Người mừng thọ có khi chỉ muốn con cháu về ăn cơm.
Đừng làm lớn vì sợ người khác nói. Đây là lý do phổ biến nhất khiến dịp nhỏ thành tiệc lớn.
Số khách quyết định quy mô, không phải ngược lại. Mời ít thì làm gọn, không cần mời thêm cho đủ mâm.
Tiệc nhẹ trông vẫn tươm tất. Và nó nhẹ hơn mâm cỗ rất nhiều.
Một bàn tiệc nhẹ làm được bởi một người. Mâm cỗ cho hai mươi người thì không.
Người nấu cũng là người dự tiệc. Nếu cả buổi bạn ở trong bếp thì bạn đã bỏ lỡ dịp đó.
Chia việc từ đầu. Ai mua, ai nấu, ai dọn, ai rửa.
Đặt mua phần mình không kịp làm. Không ai để ý và cũng không ai hỏi.
Nấu món mình thuần tay. Dịp vui không phải lúc thử món mới.
Chuẩn bị trước càng nhiều càng tốt. Ngày đó chỉ nên còn ba bốn việc.
Ghi lại điều nên làm khác lần sau. Ngay sau dịp đó khi còn nhớ.
Nếu lần này quá sức thì lần sau làm gọn hơn. Đây là quyết định của bạn, không phải của người khác.
Dịp vui là để gặp nhau. Mâm là phương tiện. Câu này đúng với mọi dịp trong danh mục này.
